حمله به پاستور، حمله به آرامش زیستی مردم بود

🔺 پالنا: 

آقای دکتر مصطفوی، اگر موافق باشید گفت‌وگو را با مقدمه‌ای درباره چیستی و سابقه انستیتو پاستور ایران آغاز کنیم. هرچند شما کتابی درباره انستیتو پاستور ایران و آسیب‌های ناشی از جنگ به آن نوشته‌اید که فایل آن را نیز با مخاطبان‌مان به اشتراک خواهم گذاشت.

🔹 دکتر مصطفوی: 

انستیتو پاستور ایران در سال ۱۲۹۹ تأسیس شده است و اکنون بیش از یکصد و پنج سال از فعالیت این مؤسسه می‌گذرد. این مجموعه از همان ابتدا نهادی پیشرو در حوزه خدمات تشخیصی و تولیدی بوده است. نخستین واکسن‌ها و فرآورده‌های بیولوژیک با روش‌های نوین و مدرن در این انستیتو تولید شده و این مجموعه نه تنها در ایران، بلکه در خاورمیانه نیز نخستین مرکز فعال در حوزه تولید واکسن محسوب می‌شود. بعدها برخی از مؤسساتی که امروز از آن‌ها یاد می‌کنیم، مانند مؤسسه واکسن و سرم‌سازی رازی، سازمان انتقال خون و موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، از دل مجموعه انستیتو پاستور ایران شکل گرفتند. بنابراین این مؤسسه هم خود دارای تاریخی درخشان است و هم منشأ تأسیس مراکز مهم و اثرگذار دیگری در کشور بوده است.
در عین حال، انستیتو پاستور ایران یک مؤسسه موقوفه نیز هست و هم ساختمان اصلی آن و هم چهار شعبه اقماری‌اش، موقوفه محسوب می‌شوند و بر اساس نیات واقف شکل گرفته‌اند. وظیفه اصلی این مؤسسه از بدو تأسیس، ارتقای امنیت سلامت کشور، مردم و منطقه بوده است.
تأثیرگذاری این مجموعه در برهه‌های مختلف و در مواجهه با چالش‌هایی که کشور در حوزه سلامت با آن روبه‌رو شده، به وضوح نشان داده شده است. در مقطعی موضوع آبله مطرح بوده و انستیتو پاستور واکسن آبله تولید کرده است؛ در دوره‌ای دیگر، اپیدمی‌های وبا رخ داده و واکسن وبا تولید شده و در زمان شیوع حصبه نیز واکسن حصبه در این مجموعه تولید شده است؛ در دوران اخیر نیز واکسن کرونا در این انستیتو ساخته شده است؛ در حال حاضر نیز این مؤسسه همچنان به فعالیت‌های تولیدی خود ادامه می‌دهد و واکسن‌های متنوعی را تولید می‌کند؛ هم واکسن‌های انسانی و هم واکسن هاری دامی. افزون بر آن، انواع محلول‌های تزریقی، آنتی‌ژن‌ها، کیت‌های تشخیصی و حیوانات آزمایشگاهی نیز در مجموعه انستیتو پاستور ایران تولید می‌شود.
در مجموعه انستیتو پاستور ایران، آزمایشگاه‌های مرجع، همکار مرجع و بهداشتی فعال هستند. اما نباید تأثیرگذاری انستیتو پاستور را صرفاً در زمان تهدیدات دید. یا تصور شود که تأثیرگذاری پاستور فقط در دوران کرونا بوده است هرچند آن دوران نیز بسیار مهم بود یا اینکه صرفاً هنگام بروز بیماری‌هایی مانند هانتاویروس نام انستیتو پاستور مطرح شود. بلکه واقعیت این است که باید به انستیتو پاستور به‌عنوان متولی «سبک زندگی مصون» و «آرامش زیستی جامعه» نگاه کرد. حضور انستیتو پاستور ایران باعث می‌شود جامعه احساس آرامش کند، زیرا تهدیدات زیستی کمتر متوجه مردم می‌شود و اگر تهدیدی هم ایجاد شود، این مجموعه می‌تواند در کنترل سریع‌تر آن نقش‌آفرین باشد.
بنابراین نباید تصور کنیم اگر مثلاً در جنگ اخیر انستیتو پاستور ایران تخریب شد و آسیب دید، صرفاً یک ساختمان یا یک آزمایشگاه تخریب شده یا فقط مرکزی که در تولید نقش داشته آسیب دیده است؛ بلکه باید بدانیم انستیتو پاستور ایران در ارتقای آرامش زیستی مردم و امنیت سلامت آن‌ها نقش دارد و آسیب رساندن به این مجموعه می‌تواند بر «امید اجتماعی» مردم نیز تأثیرگذار باشد؛ موضوعی که یکی از شاخص‌های اصلی پایداری اجتماعی محسوب می‌شود.


🔺 پالنا: 
آقای دکتر، پس از حمله و بمباران انستیتو پاستور، بسیاری گفتند و رسانه‌ها تیتر زدند که «حمله به پاستور، حمله به سلامت کشور است.» شما می‌خواهید بگویید این جمله صرفاً یک تیتر ژورنالیستی نیست، بلکه بیان واقعیت است. درست است؟

🔹 دکتر مصطفوی:
بله، دقیقاً ملاحظه من هم همین بود. این یک واقعیت است. مجموعه‌هایی مانند انستیتو پاستور اگر روزی نباشند، جای خالی‌شان احساس می‌شود. اما زمانی که حضور دارند و کار خود را انجام می‌دهند، شاید مردم و مسئولان، کمتر متوجه میزان اثرگذاری آن‌ها شوند. بنابراین جمله‌ای که بارها مطرح شده، متأثر از واقعیتی است که ما به آن باور داریم.


🔺 پالنا: 
بسیار خوب آقای دکتر، می‌خواهم به اتفاقی که در جریان جنگ‌اخیر رخ داد برسیم. لطفا بفرمایید در اثر حمله هوایی به انستیتو پاستور، کدام بخش‌ها و چرا مورد هدف قرار گرفتند؟ چه فعالیت‌های حیاتی در آنها انجام می‌شد و اکنون در چه شرایطی قرار دارند؟

🔹 دکتر مصطفوی: 
ساختمان اصلی انستیتو پاستور که در خیابان پاستور واقع شده، در جنگ اخیر طی سه مرحله مورد هجوم قرار گرفت و آسیب دید. متأسفانه این آسیب‌ها به‌گونه‌ای بود که مجموعه را از وضعیت اجرایی و عملیاتی خود خارج کرد.

در حال حاضر، به جز ۲ واحدی که طی دو هفته اخیر همکاران ما در آنها مستقر شده و فعالیت‌ها را ادامه می‌دهند، سایر همکاران در شعب دیگر یا با همکاری مراکز و دانشگاه‌های مختلف، فعالیت‌های خود را پیگیری می‌کنند.
در مجموعه‌ای که آسیب دید، ظرفیت‌های اصلی تشخیصی انستیتو پاستور مستقر بود؛ شامل سیزده آزمایشگاه مرجع کشوری عمدتاً در حوزه بیماری‌های واگیر، سه آزمایشگاه همکار مرجع، هشت آزمایشگاه بهداشتی، یک واحد واکسیناسیون، سه مرکز تحقیقات، سه دبیرخانه شبکه‌های تحقیقاتی کشور و سه بانک ملی زیستی. به همین دلیل ظرفیت منحصربه‌فردی در حوزه‌های تحقیقاتی و تشخیصی آسیب دید. بدیهی است که هدف دشمن از حمله به چنین مجموعه‌ای آسیب به امنیت سلامت مردم و آرامش زیستی آن‌ها بوده است.
البته ما تلاش کردیم تا حد امکان ظرفیت‌های اصلی خود را پایدار نگه داریم. ظرفیت‌های تشخیصی مهم و اصلی ما فعال است و پاسخگویی ادامه دارد. خوشبختانه برخی ظرفیت‌ها، مانند ظرفیت‌های تولیدی، در مجموعه دیگری مستقر بوده و بنابراین روند تولید همچنان ادامه دارد. امیدواریم با رسیدن کشور به ثبات، بتوانیم روند بازسازی مجموعه‌های آسیب‌دیده را تسریع کرده و دوباره در آن مرکز مستقر شویم.


🔺 پالنا: 
آیا چیزی بوده که در جریان این حمله به‌طور کامل از دست داده باشیم؟ چیزی که فعلا امکان جبران آن وجود نداشته باشد؟

🔹 دکتر مصطفوی: 
بخش اصلی آسیبی که در این حمله متوجه ما شد، مربوط به تجهیزات بود. تجهیزاتی که طی دهه‌ها توانسته بودیم آن‌ها را تهیه و جمع‌آوری کنیم. تأمین مجدد این تجهیزات هم از نظر منابع مالی دشوار است و هم به دلیل محدودیت‌هایی که ناشی از تحریم‌ها برای دسترسی به آنها وجود دارد. اکنون دغدغه اصلی ما این است که در چه بازه زمانی بتوانیم دوباره این تجهیزات را وارد چرخه عملیاتی کنیم و شرایط استفاده مجدد از آن‌ها فراهم شود.

🔺 پالنا: 
آقای دکتر، در روزهای پس از حمله به انستیتو پاستور، رسانه‌های مختلف خبرهایی درباره این اتفاق منتشر کردند. به‌عنوان مثال، همزمان با بمباران گفته شد آلودگی‌های میکروبی نشت کرده و می‌تواند سلامت مردم آن منطقه را تهدید کند. آیا چنین اتفاقی رخ داده بود؟

🔹 دکتر مصطفوی: 
متأسفانه مطالبی از این دست مطرح شد که بیشتر برای به حاشیه راندن اصل اتفاق بزرگی بود که رخ داده بود. به‌هرحال در تمام دنیا، مؤسساتی که در حوزه سلامت عمومی فعالیت می‌کنند، در جنگ‌ها مصون از آسیب تلقی می‌شوند و همان‌طور که دیدید، حمله به انستیتو پاستور هم حساسیت و واکنش نهادهای مختلف را در داخل و خارج از کشور برانگیخت و اعتراضاتی نسبت به آن مطرح شد. به نظر می‌رسد انتشار این اخبار بیشتر برای منحرف کردن توجه‌ها از اصل ماجرا بود.

🔺 پالنا: 
یعنی می‌فرمایید اساساً چنین اتفاقی رخ نداده بود؟

🔹 دکتر مصطفوی: 
خیر. ما از قبل پیش‌بینی‌های لازم را انجام داده بودیم و نمونه‌های زیستی‌ای را که می‌توانستند برای جامعه خطرآفرین باشند، به مکان‌های امن‌تری منتقل کرده بودیم. پس از حملات نیز پایش‌هایی انجام شد که خوشبختانه نشان می‌داد هیچ تهدید و نگرانی‌ای در این زمینه متوجه مردم و جامعه نبوده است.

🔺 پالنا: 
آیا در مجموعه انستیتو پاستور ایران فعالیت نظامی یا امنیتی انجام می‌شد؟ برای مثال گفته شد اقداماتی در راستای تولید تسلیحات شیمیایی و مواردی از این دست در آنجا انجام می‌شده و دلیل بمباران نیز همین بوده است.

🔹 دکتر مصطفوی: 
انستیتو پاستور ایران یک مؤسسه پژوهشی، تحقیقاتی و تولیدی با اهداف و فعالیت‌های کاملاً مشخص است. خوشبختانه مجموعه‌های امنیتی و دفاعی کشور ما آن‌قدر قدرتمند و ساختارمند هستند که اگر بخواهند فعالیت‌هایی از این جنس انجام دهند، در مجموعه‌های تخصصی خودشان آن را دنبال می‌کنند و چنین فعالیت‌هایی در مجموعه انستیتو پاستور ایران انجام نشده است. بنابراین کاملاً شفاف و روشن است که فعالیت انستیتو پاستور در همان چارچوبی است که اشاره کردم.

🔺 پالنا: 
آیا از همکاران شما کسی در آن حادثه آسیب دید؟

🔹 دکتر مصطفوی: 
خوشبختانه خیر. در نخستین حمله‌ای که به مجموعه انستیتو پاستور صورت گرفت، همه ما و همکارانمان در محل حضور داشتیم، اما خوشبختانه میزان آسیب به مؤسسه در آن مرحله محدودتر بود. دو حمله بعدی که شدت بیشتری داشت و ساختمان‌هایی تخریب شدند، در زمان تعطیلی مجموعه رخ داد و پرسنل در محل حضور نداشتند و خوشبختانه کسی دچار آسیب جدی فیزیکی نشد.

🔺 پالنا: 
آیا از همان روزهای نخست یا بعد از آن، خاطره یا صحنه‌ای از تلاش همکاران‌تان در ذهنتان مانده که بخواهید تعریف کنید؟

🔹 دکتر مصطفوی: 
اتفاقات زیادی در این مدت در مؤسسه رخ داد. به‌عنوان مثال در جریان حملات، علاوه بر آسیب به تجهیزات، بعضی ساختمان‌ها تخریب شدند و قسمتی از مواد و نمونه‌های همکاران ما از بین رفتند. آسیب به زیرساخت‌های مختلف مجموعه وارد شد و مثلاً سرور مجموعه آسیب دید و در نتیجه، تا حدود دو هفته حتی وب‌سایت انستیتو نیز از دسترس خارج شده بود.  با این حال واقعیت این است که همکاران ما با یک کار جهادی و شبانه‌روزی طی دو هفته موفق شدند سرورها را دوباره به چرخه فعالیت بازگردانند و سامانه‌هایی را که غیرفعال شده بودند، مجدداً فعال کنند. بخش‌هایی که با آوارهای متعدد مخدوش شده بودند نیز خیلی سریع پاکسازی و ایمن‌سازی اولیه شدند. از سوی دیگر در همان روزها، واحد واکسیناسیون مراجعه‌کنندگان زیادی داشت و ما تلاش کردیم آن بخش را در یکی از شعب تهران فعال نگه داریم و خدمات‌رسانی را ادامه دهیم. با وجود آسیب‌دیدگی ساختمان، همکاران ما تلاش کردند خدمات تشخیصی متوقف نشود و روند خدمت‌رسانی ادامه پیدا کند.
این نیروی انسانی دغدغه‌مند و وظیفه‌شناس، حقیقتاً مایه دلگرمی ما در روزهای جنگ بودند و ثابت کردند که در دوران پساجنگ نیز می‌توانیم از این ظرفیت عظیم انسانی به بهترین شکل در روند بازسازی انستیتو پاستور استفاده کنیم.
نکته دیگری که شاید اشاره به آن خالی از لطف نباشد، تماس‌های فراوانی بود که پس از آن اتفاق با مجموعه پاستور گرفته شد. افراد مختلفی تمایل خود را برای مشارکت، حتی در حداقل ممکن، در روند بازسازی اعلام کردند و می‌گفتند انستیتو پاستور در مقاطع مختلف زندگی آن‌ها را نجات داده و حالا وظیفه خود می‌دانند کمک کنند تا پاستور دوباره به چرخه حیاتی خود بازگردد. در واقع ثابت شد که ما علاوه بر نیروی انسانی توانمند، مردم فهیمی نیز داریم که طی سال‌ها، فعالیت‌های این مجموعه را رصد کرده‌اند. این مسئله نیز برای ما نقطه اتکای مهمی بود.
در نهایت، حمایت‌هایی که از سوی مسئولان صورت گرفت نیز جای قدردانی دارد. چه در سطح وزارت بهداشت و چه خارج از آن، مدیران ارشد قوه مقننه و قوه مجریه نیز بیانیه صادر کردند و ابراز لطف داشتند. افزون بر این، حمله به انستیتو پاستور ایران در مجامع بین‌المللی نیز بازتاب گسترده‌ای داشت و محکوم شد. همه این موارد برای ما دلگرم‌کننده بود.

🔺 پالنا: 
جامعه پزشکی ایران جامعه عجیبی است. مجموعه نظام سلامت کشور واقعاً نشان داده که جامعه‌ای شگفت‌انگیز است؛ جامعه‌ای که در بسیاری از بخش‌ها با تنگناهای جدی مواجه است. طی سال‌های متمادی دیده‌ایم که از نظر اقتصادی، مثلاً در جریان بودجه‌بندی کشور یا تعیین تعرفه خدمات تشخیصی و درمانی، توجه کافی به این بخش مهم صورت نمی‌گیرد. از سوی دیگر شاهد بوده‌ایم که چگونه از جانب برخی مسئولان، گروه‌ها و رسانه‌ها همواره مورد انتقاد و حتی در مواردی تخریب قرار گرفته است. اما با وجود همه این مسائل، باز هم در بزنگاه‌های حساس و در کوران حوادثی که برای کشور رخ می‌دهد، جامعه پزشکی در میانه میدان می‌ایستد و بدون توقع، وظایف خود را انجام می‌دهد. انستیتو پاستور نیز یکی از نمادهای مهم جامعه سلامت کشور است. با توجه به این روحیه کم‌نظیر و مشکلات فراوان موجود، شما آینده نظام سلامت و جامعه پزشکی کشور را چگونه می‌بینید؟

🔹 دکتر مصطفوی: 
همانطور که فرمودید، مجموعه نظام سلامت در جنگ اخیر سربلند بوده و رضایت مردم را کسب کرده است. من فکر می‌کنم در دل چالش‌ها و تهدیداتی که در اتفاقاتی مانند جنگ رخ می‌دهد، وظیفه ما این است که درس‌آموخته‌های لازم را به دست آوریم و بتوانیم در آینده خدمات خود را باز هم بهتر از قبل با وجود تمام سختی‌ها و مشکلات ادامه دهیم. البته وظیفه دولت است که قدرشناس پرسنل حوزه سلامت و مخصوصاً بهداشت باشد و حداقل‌های معیشتی و رفاهی آن‌ها را تأمین نماید.
جنگ اخیر به ما نشان داد که هرچند انستیتو پاستور و مؤسسات مشابه فعال در حوزه سلامت، ممکن است ارتباط مستقیم و روزمره‌ای با مردم نداشته باشند و بسیاری از افراد تنها از محصولات و خروجی فعالیت‌های ما بهره‌مند شوند، اما جامعه ما جامعه‌ای فهیم است که تلاش‌های حوزه سلامت را ارج می‌نهد و درک می‌کند.
مایلم بر این نکته تأکید کنم که سلامت جامعه، فراتر از واکسن، سرم و آزمایشگاه، به مفاهیمی نیاز دارد که ایران و ایرانیان را شایسته زندگی بهتر تعریف کند. در حقیقت ما نیازمند شکل‌گیری «روایت اقتدار زیستی» هستیم و باید دوران بازسازی پس از جنگ را با این نگاه دنبال کنیم تا بتوانیم این اقتدار زیستی مورد نیاز کشور را با اتکا به مؤسساتی نظیر انستیتو پاستور ایران روزبروز ارتقا دهیم.

نتیجه چنین رویکردی باید این باشد که مردم ما کمتر بیمار شوند، کمتر آسیب ببینند و اطمینان داشته باشند که اگر در آینده نیز تهدیداتی وجود داشته باشد، مؤسساتی مانند انستیتو پاستور حضور دارند تا بهترین خدمات را به آن‌ها ارائه دهند.

🔺 پالنا: 
درود بر شما آقای دکتر مصطفوی. ممنون از وقتی که در اختیار ما گذاشتید.

🔹 دکتر مصطفوی: 
من هم از شما سپاسگزارم.