مهاجرت پژوهشگران به کاهش تولیدات علمی کشور منجر شده است

شاهین آخوندزاده، روز چهارشنبه ششم آبان در همایش معاونان تحقیقات و فناوری دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور که در دانشگاه تبریز برگزار شد، با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از تجربه‌های دانشگاه‌های مختلف کشور، اظهار کرد: یکی از مشکلات نظام آموزش عالی این است که بسیاری از اعضای هیئت علمی، به‌ویژه در دانشگاه‌های بزرگ، دانش‌آموختگان همان دانشگاه هستند و در همان مکتب آموزشی و پژوهشی تربیت شده‌اند، در نتیجه، ممکن است با تجربه‌ها و شیوه‌های آموزشی سایر دانشگاه‌ها آشنایی کافی نداشته باشند.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت ادامه داد: برای مدتی، در نظام دانشگاهی کشور بیشتر به فارغ‌التحصیلان همان دانشگاه توجه می‌شد، در حالی که مکتب آموزشی پزشکی در دانشگاه‌های تبریز، تهران، شیراز و مشهد تفاوت‌هایی دارد. اگر اعضای هیئت علمی یک گروه آموزشی از دانشگاه‌های مختلف انتخاب شوند، امکان شکل‌گیری فضای علمی متنوع‌تر و ملی‌تر فراهم می‌شود.

آخوندزاده با اشاره به فرصت‌های مطالعاتی اعضای هیئت علمی پس از انقلاب گفت: بخشی از این مشکل از طریق اعزام اعضای هیئت علمی به فرصت‌های مطالعاتی و انتقال تجربه‌های آموزشی و پژوهشی جبران شد، اما همچنان باید از تجربه‌های علمی موجود در داخل کشور بیشتر استفاده کنیم.

وی با اشاره به ظرفیت‌های پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی تبریز اظهار کرد: در بازدید از مراکز تحقیقاتی این دانشگاه، ظرفیت‌هایی مشاهده کردم که از نظر اندازه، توان علمی و خروجی پژوهشی، با برخی مراکز بزرگ پژوهشی قابل مقایسه هستند. این مرکز تحقیقاتی چندین سال است که در شمار مراکز برتر کشور قرار دارد، طرح‌های متعددی در آن اجرا می‌شود و توانسته است اعتبارات قابل توجهی از منابع بیرونی جذب کند.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به اهمیت مدیریت منابع مالی در دانشگاه علوم پزشکی تبریز افزود: این دانشگاه به انضباط مالی شناخته می‌شود و در حوزه پژوهش نیز ظرفیت‌های مدیریتی قابل توجهی دارد. به اعتقاد من، حضور مدیری باتجربه و آشنا با فضای دانشگاهی و پژوهشی می‌تواند فرصت مناسبی برای ایجاد تحول جدی در دانشگاه باشد و باید از چنین فرصتی به‌خوبی استفاده کرد.

آخوندزاده با اشاره به تجربه‌های مدیریتی مسئولان دانشگاه‌ها و معاونان حاضر در این همایش خاطرنشان کرد: بسیاری از مدیران دانشگاهی در بخش‌های مختلف آموزشی، بین‌الملل، دانشجویی، بهداشتی و درمانی فعالیت کرده‌اند و از ظرفیت‌های دانشگاه‌ها شناخت دارند. بنابراین، تجربه‌های موفق دانشگاه علوم پزشکی تبریز می‌تواند برای سایر دانشگاه‌ها نیز مفید باشد.

وی با اشاره به برنامه همایش برای تبادل تجربه‌های دانشگاهی گفت: بخشی از برنامه روز دوم همایش به ارائه تجربه‌های دانشگاه‌ها اختصاص یافته است تا مدیران بتوانند از تجربه‌های یکدیگر استفاده کنند. همچنین قرار است شماری از همکاران خارجی حوزه بهداشت و فعالان همکاری‌های بین‌المللی در این برنامه حضور یابند و درباره گسترش ارتباطات علمی گفت‌وگو کنند.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت اعتبارات پژوهشی کشور اظهار کرد: یکی از مشکلات اساسی پژوهش در ایران، سهم پایین هزینه‌های تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی است. در حالی که کشورهای مختلف جهان سهم قابل توجهی از اقتصاد خود را به تحقیق و توسعه اختصاص می‌دهند، این سهم در ایران بسیار پایین است.

وی خاطرنشان کرد: بر اساس این مقایسه‌ها، آمریکا و چین صدها میلیارد دلار برای پژوهش هزینه می‌کنند و کشورهایی مانند کره جنوبی، سوئیس و عربستان سعودی نیز اعتبارات قابل توجهی به این حوزه اختصاص می‌دهند. در مقابل، رقم مطرح‌شده برای هزینه‌های تحقیق و توسعه ایران حدود دو میلیارد دلار است که باید درباره میزان واقعی و ترکیب این هزینه‌ها بررسی دقیق‌تری انجام شود.

آخوندزاده افزود: اگرچه در آمارهای رسمی، سهمی از تولید ناخالص داخلی به پژوهش اختصاص داده می‌شود، اما باید بررسی کرد که چه میزان از این اعتبارات واقعاً به پژوهش‌های علمی و دانشگاهی اختصاص می‌یابد و چه بخشی مربوط به سایر حوزه‌ها، از جمله فعالیت‌های پژوهشی دفاعی است.

وی با اشاره به پیامدهای این وضعیت گفت: محدودیت اعتبارات، تحریم‌های علمی و مشکلات همکاری‌های بین‌المللی، توان رقابتی پژوهش کشور را تحت تأثیر قرار داده است. حتی اگر رشد تولیدات علمی ادامه داشته باشد، رقابت با کشورهای منطقه و سایر کشورهایی که در این حوزه سرمایه‌گذاری می‌کنند، دشوار خواهد بود.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، مهاجرت اعضای هیئت علمی، محققان و دانشجویان توانمند را از دیگر مشکلات جدی پژوهش کشور دانست و اظهار کرد: مهاجرت نیروهای علمی به کشور آسیب می‌زند و بخشی از ظرفیت تولید علم را از دسترس دانشگاه‌های داخلی خارج می‌کند.

وی با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره مهاجرت علمی افزود: بر اساس نتایج مطالعه‌ای که در وزارت علوم انجام شده است، مهاجرت پژوهشگران بر تعداد مقالات علمی منتسب به ایران اثر گذاشته است. اگر این افراد در داخل کشور فعالیت می‌کردند، بخشی از تولیدات علمی آنان به نام مؤسسات ایرانی ثبت می‌شد، اما اکنون مقالات آن‌ها با وابستگی سازمانی دانشگاه‌های خارجی منتشر می‌شود.

آخوندزاده ادامه داد: در ارزیابی تولیدات علمی، با مواردی مواجه هستیم که اعضای هیئت علمی پس از مهاجرت، بازنشستگی یا استفاده از مرخصی بدون حقوق، فعالیت پژوهشی خود را در خارج از کشور ادامه می‌دهند. برخی از آن‌ها وابستگی سازمانی دانشگاه ایرانی خود را در مقالات درج نمی‌کنند و برخی نیز هم‌زمان از وابستگی سازمانی دانشگاه داخلی و مؤسسه خارجی استفاده می‌کنند.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با بیان اینکه این شرایط انگیزه فعالیت پژوهشی در داخل کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اظهار کرد: از یک سو باید شرایطی فراهم کنیم که پژوهشگران توانمند بتوانند در کشور فعالیت کنند و از سوی دیگر، لازم است درباره پیامدهای انتشار مقالات با وابستگی سازمانی خارجی و تأثیر آن بر جایگاه علمی ایران نیز توجه داشته باشیم.

وی با اشاره به نمودارهای ارائه‌شده درباره روند مهاجرت علمی و مقالات ازدست‌رفته ایران در فاصله سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۵ گفت: مهاجرت هم اعضای هیئت علمی جوان و هم نیروهای باتجربه را تحت تأثیر قرار داده و در نتیجه، کشور بخشی از ظرفیت علمی خود را از دست می‌دهد.

آخوندزاده با اشاره به محدودیت اعتبارات پژوهشی وزارت بهداشت گفت: سهم وزارت بهداشت از اعتبارات پژوهشی کشور حدود ۱۲ درصد است. این سهم در سال ۱۳۹۲ حدود هشت درصد بود. در همان مقطع، سهم یک نهاد نظامی نیز حدود هشت درصد عنوان می‌شد.

وی با بیان اینکه میزان اعتبارات پژوهشی با انتظارات از دانشگاه‌ها تناسب کافی ندارد، افزود: با وجود این محدودیت‌ها، دانشگاه‌ها باید از منابع موجود به بهترین شکل استفاده کنند و اجازه ندهند تأخیر در پرداخت اعتبارات، اجرای طرح‌های پژوهشی را متوقف کند.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به ضرورت پرداخت منظم اعتبارات اظهار کرد: انتظار من از رؤسای دانشگاه‌ها این است که سهم پژوهش از اعتبارات دانشگاه، حتی اگر محدود باشد، به‌موقع پرداخت شود. اطلاع دارم که در برخی دانشگاه‌های بزرگ، پرداخت اعتبارات طرح‌های پژوهشی برای چندین ماه به تأخیر افتاده است.

وی ادامه داد: در شرایط فعلی، اگر اعتبار یک طرح پژوهشی حتی برای یک ماه پرداخت نشود، ممکن است اجرای آن با مشکل جدی مواجه شود. بنابراین، پرداخت منظم اعتبارات پژوهشی می‌تواند به تداوم فعالیت‌های تحقیقاتی کمک کند و از توقف طرح‌ها جلوگیری کند.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با تأکید بر لزوم تسهیل فعالیت‌های پژوهشی گفت: در شرایط کنونی باید از پژوهشگر حمایت کنیم و تا حد امکان، بروکراسی اداری را کاهش دهیم. رفت‌وآمدهای غیرضروری و فرایندهای طولانی اداری نباید مانع اجرای طرح‌های علمی شوند.

آخوندزاده افزود: طرح‌های پژوهشی باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن بررسی و تصویب شوند و اعتبارات آن‌ها نیز به‌سرعت در اختیار مجریان قرار گیرد. اگر پژوهشگر برای تأمین منابع مالی یا تهیه تجهیزات مورد نیاز با مشکل مواجه باشد، ممکن است نتواند طرح خود را به‌درستی اجرا کند.

وی ادامه داد: اگر بتوانیم بخشی از اعتبار طرح را در ابتدای کار پرداخت کنیم و منابع مورد نیاز برای تهیه تجهیزات را به‌موقع در اختیار پژوهشگر قرار دهیم، امکان اجرای بهتر طرح‌ها فراهم می‌شود. دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها نیز باید در ایجاد چنین فضایی نقش فعال داشته باشند.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به انتقادهایی که درباره عملکرد پژوهشگران مطرح می‌شود، گفت: گاهی این تصور وجود دارد که پژوهش‌های دانشگاهی دستاورد قابل توجهی ندارند، در حالی که در بسیاری از موارد، فعالیت‌ها و نتایج پژوهشگران با اسناد و شواهد قابل ارائه است. لازم است دستاوردهای پژوهشی به‌درستی معرفی شوند و امکان دیده‌شدن نتایج فعالیت‌های علمی فراهم شود.

آخوندزاده به وضعیت مراکز تحقیقاتی کشور پرداخت و اظهار کرد: در کشور تعداد زیادی مرکز تحقیقاتی وجود دارد که بخشی از آن‌ها فعالیت‌های علمی مؤثر و قابل توجهی دارند، اما برخی مراکز نیز از نظر فعالیت و خروجی پژوهشی وضعیت مناسبی ندارند.

وی افزود: در دوره‌های مختلف، مراکز تحقیقاتی متعددی ایجاد شده‌اند که برخی از آن‌ها از امکانات و زیرساخت‌های کافی برخوردار نیستند و نتوانسته‌اند متناسب با اهداف تعیین‌شده فعالیت کنند. در چنین شرایطی، باید وضعیت این مراکز بررسی و درباره نحوه ادامه فعالیت آن‌ها تصمیم‌گیری شود.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت ادامه داد: نمی‌توان بدون ارزیابی عملکرد، همه مراکز را به یک شکل در نظر گرفت. مراکزی که فعالیت پژوهشی مؤثر دارند، باید حمایت شوند و درباره مراکزی که خروجی مناسبی ندارند، تصمیم‌های اصلاحی اتخاذ شود.

وی با اشاره به ضرورت بازنگری در ساختار مراکز تحقیقاتی گفت: هدف نباید صرفاً حذف مراکز یا ایجاد مراکز جدید باشد. باید از فرصت موجود برای اصلاح ساختارها، تقویت مراکز توانمند و ارتقای بهره‌وری استفاده کنیم. اگر نیاز به تغییر ساختار یا ادغام برخی مراکز وجود داشته باشد، این تصمیم باید بر اساس ارزیابی کارشناسی و عملکرد واقعی آن‌ها اتخاذ شود.

آخوندزاده با تأکید بر اینکه توسعه بی‌ضابطه مراکز تحقیقاتی به نفع پژوهش کشور نیست، خاطرنشان کرد: ما و دانشگاه‌ها در یک مسیر قرار داریم و هدف مشترکمان تقویت پژوهش است. بنابراین، نه باید با هیجان به سمت حذف مراکز تحقیقاتی برویم و نه بدون ارزیابی، مراکز جدید ایجاد کنیم.

وی با اشاره به شرایط دشوار فعالیت‌های علمی در کشور گفت: در این دوره باید تا حد امکان از ظرفیت دانشگاه‌ها و پژوهشگران حمایت کنیم و روحیه میهن‌دوستی و مسئولیت‌پذیری را در محیط‌های دانشگاهی تقویت کنیم تا بتوانیم از توان نیروهای علمی کشور برای عبور از مشکلات موجود بهره بگیریم.

رئیس سازمان توسعه همکاری‌های علمی و فناورانه بین‌المللی معاونت علمی ریاست‌جمهوری از حمایت از صادرات محصولات دانش‌بنیان و توسعه فعالیت‌های فناورانه شرکت‌های دانش‌بنیان خبر داد.

دکتر حسین روزبه، رئیس سازمان توسعه همکاری‌های علمی و فناورانه بین‌المللی معاونت علمی ریاست‌جمهوری، با اشاره به رویکردهای این سازمان در حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، اظهار کرد: توسعه صادرات محصولات دانش‌بنیان و گسترش فعالیت‌های فناورانه این شرکت‌ها از محورهای فعالیت سازمان است.

وی با اشاره به ظرفیت‌های همکاری با دانشگاه‌ها افزود: توسعه همکاری‌های بین‌المللی دانشگاه‌ها از جمله محورهایی است که سازمان در دستور کار دارد و آمادگی داریم در این زمینه با دانشگاه‌ها و معاونت‌های پژوهشی آن‌ها همکاری کنیم.

روزبه ادامه داد: سازمان توسعه همکاری‌های علمی و فناورانه بین‌المللی آمادگی دارد در زمینه حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، توسعه تجارت بین‌المللی و رفع نیازهای فناورانه، با مجموعه‌های دانشگاهی تعامل داشته باشد.

وی با اشاره به اهمیت تعامل دانشگاه‌ها با این سازمان، بر ضرورت معرفی ظرفیت‌ها و نیازهای فناورانه دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان برای بهره‌مندی از حمایت‌های موجود تأکید کرد.