پرتودرمانی؛ بازوی قدرتمند درمان چندوجهی سرطان کودکان

به گزارش پایگاه خبری پزشکان و قانون پالنا به نقل از سرطان نیوز، دکتر پوریا عادلی در ابتدای این گفت‌و‌گو با اشاره به نقش پرتودرمانی در درمان سرطان کودکان می‌گوید: «پرتودرمانی یکی از ارکان اصلی درمان بسیاری از تومور‌های کودکان، از جمله تومور‌های مغزی، نوروبلاستوم، سارکوم یوئینگ و تومور‌های نادر سیستم عصبی محسوب می‌شود. با این حال، آنچه درمان سرطان کودکان را پیچیده می‌کند، نه فقط کنترل تومور، بلکه حفظ کیفیت زندگی و توانایی‌های شناختی، غددی و حسی کودک در دهه‌های آینده زندگی است. به همین دلیل، تصمیم‌گیری درباره نوع پرتودرمانی، زمان انجام آن و دوز مصرفی در بسیاری موارد نیازمند همکاری تنگاتنگ متخصصان رادیو آنکولوژی، نورولوژیست‌های اطفال، جراحان مغز و اعصاب و متخصصان غدد است.»

این آنکولوژیست با اشاره به مزیت اصلی پروتون‌تراپی نسبت به پرتودرمانی سنتی توضیح می‌دهد: «پروتون‌تراپی یک روش پیشرفته پرتودرمانی است که از پروتون‌ها به جای اشعه ایکس (فوتون) برای هدف‌قراردادن سلول‌های سرطانی استفاده می‌کند. مزیت فیزیکی مهم پروتون این است که این ذرات باردار، بیشتر انرژی خود را در یک عمق معین و مطابق با محل تومور آزاد می‌کنند (پدیده قله براگ) و پس از آن انرژی قابل توجهی باقی نمی‌ماند. این ویژگی باعث می‌شود آسیب به بافت‌های سالم پشت و جلوی تومور به حداقل برسد».

دکتر عادلی با تأکید بر اهمیت این ویژگی برای کودکان می‌افزاید: «عوارض جانبی طولانی مدت پرتودرمانی سنتی در کودکان به خوبی مستند شده است و شامل اختلالات رشد، سمیت عصبی شناختی، آسیب شنوایی با اثرات متعاقب آن بر یادگیری و رشد زبان، و اختلالات عملکرد کلیوی، غدد درون‌ریز و غدد جنسی است. بدخیمی ثانویه ناشی از پرتودرمانی نیز یکی دیگر از عوارض جانبی بسیار جدی است. از آنجا که در پروتون‌تراپی دوز خروجی حداقل است، دوز وارد شده به بافت‌های طبیعی اطراف می‌تواند به طور قابل توجهی محدود شود و این امر خطر عوارض جانبی بلندمدت را کاهش می‌دهد».

این متخصص انکولوژی با اشاره به مواردی که پروتون‌تراپی برتری واضحی دارد، می‌گوید: «به طور کلی، پروتون‌تراپی برای کودکان و نوجوانان مبتلا به سرطان‌های مغز، نخاع، سر و گردن یک گزینه درمانی مناسب محسوب می‌شود. اگرچه در بسیاری از سرطان‌های بزرگسالان هنوز اثبات نشده که پروتون‌تراپی نسبت به فوتون‌تراپی برتری دارد، اما در کودکان به دلیل حساسیت بالای بافت‌های در حال رشد، کاهش دوز دریافتی ارگان‌های حیاتی می‌تواند تفاوت چشمگیری در کیفیت زندگی آینده ایجاد کند. برای مثال، در تومور‌هایی که نیاز به پرتودرمانی جمجمه‌ای-نخاعی دارند، پروتون‌تراپی می‌تواند دوز دریافتی قلب، ریه‌ها، روده و مثانه را حذف یا به شدت کاهش دهد».

دکتر عادلی با اشاره به اهمیت رعایت پروتکل‌های استاندارد می‌افزاید: «خوشبختانه گایدلاین‌های بین‌المللی به‌روزی در این حوزه وجود دارد. گایدلاین مشترک ESTRO-SIOPE برای تومور‌های نادر آتیپیکال تراتوئید/رابدوئید (AT/RT) که در ژوئیه ۲۰۲۴ منتشر شده، تأکید می‌کند که درمان این کودکان باید در چارچوب پروتکل‌های آینده‌نگر یا رجیستری‌های بین‌المللی انجام شود. این گایدلاین توصیه‌های جامعی درباره دوز پرتو، تکنیک‌های درمانی و محدودیت‌های دوز برای ارگان‌های حساس ارائه داده است».

این متخصص رادیوانکولوژی به نکته مهم دیگری اشاره می‌کند: «یکی از چالش‌های بزرگ در پرتودرمانی کودکان، به ویژه نوزادان و کودکان زیر سه سال، حساسیت بالای بافت‌های در حال رشد آنها به پرتو است. در گایدلاین ESTRO-SIOPE برای تومور‌های نادر کودکان، تأکید شده که پرتودرمانی در کودکان بسیار خردسال باید با احتیاط ویژه و ترجیحاً در مراکز تخصصی با تجربه کافی انجام شود.

در برخی موارد، استراتژی‌های تأخیر در پرتودرمانی یا استفاده از شیمی‌درمانی برای به‌تعویق‌انداختن پرتو تا سن بالاتر مورد بررسی قرار می‌گیرد».

دکتر عادلی در پاسخ به سؤال درباره دسترسی به این فناوری در ایران توضیح می‌دهد: «پروتون‌تراپی یک فناوری بسیار پیشرفته و گرانقیمت است. ساخت یک مرکز پروتون‌تراپی می‌تواند بیش از ۱۰۰ میلیون دلار هزینه داشته باشد و به همین دلیل تعداد این مراکز در جهان محدود و عمدتاً متمرکز در کشور‌های توسعه‌یافته است. در حال حاضر، پروتون‌تراپی در ایران در دسترس نیست و بیماران برای استفاده از این روش باید به کشور‌های دیگر مراجعه کنند. با این حال، پرتودرمانی پیشرفته با فوتون (مانند IMRT و IGRT) در بسیاری از مراکز درمانی کشور انجام می‌شود که همچنان نسبت به روش‌های سنتی، دقت بالاتر و عوارض کمتری دارد.»

این آنکولوژیست با اشاره به محدودیت‌های این روش می‌گوید: «پروتون‌تراپی با وجود مزایای قابل توجه، محدودیت‌هایی نیز دارد. هزینه بالای درمان، دسترسی محدود به مراکز درمانی، و نیاز به برنامه‌ریزی دقیق و تخصصی از جمله این محدودیت‌هاست. همچنین برای همه انواع سرطان مؤثر نیست و بیشتر برای تومور‌های موضعی و با حدود مشخص کاربرد دارد. عوارض جانبی نیز به طور کامل حذف نمی‌شوند و ممکن است قرمزی پوست، خستگی، ریزش موقت مو و در موارد نادر عوارض جدی‌تر مانند آسیب عصبی یا سرطان‌های ثانویه رخ دهد. همچنین داده‌های بلندمدت در مورد اثربخشی و ایمنی آن در مقایسه با روش‌های سنتی هنوز در حال تکمیل است».

دکتر عادلی به پیشرفت‌های جدید در حوزه پرتودرمانی کودکان اشاره می‌کند: «توصیه‌های ESTRO-SIOPE برای پرتودرمانی در کودکان، بر استفاده از تکنیک‌های بسیار منطبق مانند توموتراپی و VMAT تأکید دارد که بهبود همگنی دوز و حفظ ارگان‌ها را امکان‌پذیر می‌سازد. پرتودرمانی تطبیقی که در آن پلن درمان بر اساس تغییرات آناتومی کودک در طول دوره درمان تنظیم می‌شود، از دیگر پیشرفت‌های مهم است. همچنین تحقیقات در زمینه ترکیب پرتودرمانی با ایمونوتراپی و درمان‌های هدفمند مولکولی، افق‌های جدیدی را در درمان سرطان کودکان گشوده است. به عنوان مثال، تحقیقات اخیر در دانشگاه استنفورد در زمینه درمان تومور‌های مغزی کشنده کودکان با سلول‌های T CAR، نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده است».

دکتر پوریا عادلی در پایان این گفت‌و‌گو، پیامی برای خانواده‌ها و جامعه پزشکی دارد: «پانزدهم فوریه یادآور این حقیقت است که کودکان مبتلا به سرطان، نه فقط به درمان مؤثر، که به درمانی هوشمندانه نیاز دارند که آینده آنها را قربانی امروز نکند. پیشرفت‌های خیره‌کننده در فناوری‌های پرتودرمانی، به ویژه پروتون‌تراپی، امروز این امکان را فراهم کرده که بتوانیم با حفظ قدرت کنترل تومور، عوارض بلندمدت را به حداقل برسانیم. با این حال، دسترسی عادلانه به این فناوری‌ها و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد برای هر کودک، نیازمند همکاری بین‌المللی، پژوهش‌های بیشتر و حمایت سیاست‌گذاران سلامت است. آرزوی ما برای همه کودکان جهان، روز‌هایی روشن و عاری از درد و رنج سرطان است.»